Engelli Bireylerde Ağız ve Diş Bakımı Nasıl Olmalıdır?
Engelli bireylerde ağız ve diş bakımı; bireyin yaşı, genel sağlık durumu, motor becerileri, bilişsel özellikleri, duyusal gereksinimleri, kullandığı ilaçlar ve beslenme alışkanlıkları dikkate alınarak kişiye özgü biçimde planlanabilir.
Engelli Bireylerde Ağız ve Diş Sağlığına Genel Yaklaşım
Engelli bireylerin ağız ve diş sağlığının korunması, genel sağlık bakımının bir parçasıdır. Bazı bireylerde fiziksel hareket kısıtlılığı, el becerisinde güçlük, bilişsel veya duyusal farklılıklar ağız bakımının bağımsız olarak yapılmasını zorlaştırabilir.
Bu durumlarda ağız bakımının bireyin gereksinimlerine göre uyarlanması ve gerektiğinde ebeveyn, aile üyesi veya bakım veren kişinin desteğinin sağlanması gerekebilir. Destek düzeyi her birey için aynı olmayabilir.
Ağız bakımına ilişkin yöntemlerin seçimi sırasında bireyin mevcut hastalıkları, yutma fonksiyonu, kullanılan ilaçlar ve diş hekimi tarafından belirlenen özel gereksinimler dikkate alınmalıdır.
Günlük Ağız ve Diş Bakımı
Dişlerin ve diş eti hattının düzenli olarak temizlenmesi, diş plağının kontrol edilmesine ve ağız sağlığının korunmasına katkıda bulunur. Bireyin kendi başına fırçalama yapamadığı durumlarda bakım veren kişinin desteği gerekebilir.
Diş Fırçalama
Bireyin motor becerilerine uygun sap yapısına sahip manuel veya elektrikli diş fırçaları kullanılabilir. Uygun fırça ve fırçalama yöntemi bireysel gereksinimlere göre belirlenebilir.
Ara Yüz Temizliği
Dişler arasındaki bölgelerin temizliği için diş ipi veya ara yüz temizliğine yönelik yardımcı ürünler bazı bireylerde kullanılabilir. Kullanım biçimi diş hekimi tarafından kişiye göre değerlendirilmelidir.
Bakım Veren Desteği
Kendi ağız bakımını gerçekleştirmekte güçlük yaşayan bireylerde bakım veren kişi fırçalamaya yardımcı olabilir. Güvenli bir pozisyon ve bireyin rahatlığı dikkate alınmalıdır.
Düzenli Değerlendirme
Diş hekimi kontrollerinin sıklığı standart bir aralık yerine bireyin çürük riski, diş eti durumu, genel sağlık durumu ve bakım gereksinimine göre belirlenebilir.
Beslenme Alışkanlıkları ve Ağız Sağlığı
Beslenme alışkanlıkları diş çürüğü riskini etkileyen unsurlardan biridir. Özellikle serbest şeker içeren yiyecek ve içeceklerin gün içerisinde sık tüketilmesi, dişlerin tekrar tekrar asit ortamına maruz kalmasına neden olabilir.
Süt, hazır mama, meyve suyu veya benzeri içeceklerin tüketim şekli ve sıklığı da ağız sağlığı açısından değerlendirilmelidir. Özellikle uzun süreli veya sık aralıklarla şeker içeren içecek tüketiminin sınırlandırılması, uygun olduğu durumlarda ağız hijyeninin beslenme sonrasında sağlanması önem taşır.
Özel beslenme gereksinimi bulunan engelli bireylerde gıda kısıtlamaları yalnızca diş sağlığı dikkate alınarak yapılmamalıdır. Beslenme düzeni; bireyin hekimi, diyetisyeni ve gerekli durumlarda diş hekimi tarafından genel sağlık gereksinimleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Çiğneme veya Yutma Güçlüğü Bulunan Bireylerde Bakım
Çiğneme veya yutma güçlüğü nedeniyle püre ya da yumuşak kıvamlı besinlerle beslenen bireylerde yiyecek artıklarının ağız içerisinde kalması mümkün olabilir. Bu nedenle ağız temizliğinin bireyin güvenliği ve yutma fonksiyonu dikkate alınarak yapılması gerekir.
Ağız çalkalama işlemi, yutma güçlüğü veya aspirasyon riski bulunan her birey için uygun olmayabilir. Bu nedenle ağız bakım yöntemi kişinin tıbbi durumuna göre belirlenmelidir.
Kullanılan İlaçlar ve Ağız Sağlığı
Bazı sıvı ilaçların formülasyonlarında şeker veya tatlandırıcı bulunabilir. Bunun yanında bazı ilaçlar ağız kuruluğu, tükürük miktarında değişiklik veya ağız dokularında farklı etkiler oluşturabilir.
Düzenli ilaç kullanan bireylerde kullanılan ilaçların ağız ve diş sağlığı açısından oluşturabileceği etkiler diş hekimiyle paylaşılmalıdır.
Reçeteli veya düzenli kullanılan herhangi bir ilacın dozu, formu veya kullanım şekli ağız ve diş sağlığı gerekçesiyle hekim bilgisi dışında değiştirilmemelidir.
Ağız Kokusu
Ağız kokusu; diş plağı, dil yüzeyindeki birikimler, diş eti hastalıkları, diş çürükleri, ağız kuruluğu ve farklı ağız içi durumlarla ilişkili olabilir. Bazı durumlarda ağız dışı etkenlerin değerlendirilmesi de gerekebilir.
Günlük ağız bakımında dişlerin, diş eti hattının ve uygun durumlarda dil yüzeyinin temiz tutulması ağız hijyeninin bir parçasıdır.
Düzenli ağız bakımına rağmen devam eden veya yeni başlayan ağız kokusunda nedenin belirlenmesi amacıyla diş hekimi değerlendirmesi gerekebilir. Gerek görüldüğünde farklı tıbbi branşların değerlendirmesine başvurulabilir.
Ağız Kuruluğu
Bazı sistemik hastalıklar, kullanılan ilaçlar, ağızdan solunum veya farklı nedenler tükürük miktarında azalmaya ve ağız kuruluğu hissine yol açabilir.
Tükürük, ağız ortamının korunmasına katkıda bulunduğundan, uzun süre devam eden ağız kuruluğu diş çürüğü ve ağız dokularındaki sorunlar açısından değerlendirme gerektirebilir.
Ağız kuruluğunun nedeni ve uygun yaklaşım bireysel olarak değerlendirilmelidir. İlaç değişikliği veya ağız kuruluğuna yönelik herhangi bir tıbbi ürün kullanımı, ilgili hekim veya diş hekiminin değerlendirmesine göre yapılmalıdır.
Ağız İçinde veya Ağız Çevresinde Yaralar
Dudaklarda, ağız çevresinde veya ağız içi dokularda tahriş, çatlak, yara veya renk değişiklikleri görülebilir. Bunların nedeni travma, kuruluk, enfeksiyonlar, kullanılan ilaçlar, protezler veya farklı sağlık durumlarıyla ilişkili olabilir.
Ağız içerisinde gelişen bir yaranın nedeni bilinmeden krem, merhem, gargara, yağ veya başka bir ürünün doğrudan uygulanması uygun olmayabilir.
İyileşmeyen, tekrarlayan, büyüyen, kanayan veya ağrıya neden olan ağız yaralarının diş hekimi ya da ilgili hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.
Koruyucu Ağız ve Diş Sağlığı Yaklaşımları
Engelli bireylerde koruyucu ağız ve diş sağlığı uygulamalarının kapsamı kişisel risk değerlendirmesine göre değişebilir.
Diş hekimi tarafından yapılan değerlendirme sonucunda bireyin ihtiyacına göre profesyonel ağız bakımı, florür içeren koruyucu uygulamalar, fissür örtücüler veya farklı koruyucu yöntemler değerlendirilebilir. Her uygulama her birey için gerekli veya uygun değildir.
Bu uygulamaların gerekliliğine ve uygulanma sıklığına muayene bulguları, yaş, diş gelişimi, çürük riski ve genel sağlık durumu dikkate alınarak karar verilir.
Ebeveyn ve Bakım Verenler İçin Ağız Bakımının Planlanması
Ağız bakımını bağımsız olarak sürdüremeyen bireylerde bakım veren kişinin desteği önemli olabilir. Ancak uygulanacak yöntemin bireyin hareket kapasitesine, iletişim biçimine, duyusal hassasiyetlerine ve genel sağlık durumuna göre uyarlanması gerekir.
- Ağız bakımının mümkün olduğunca düzenli bir günlük rutinin parçası haline getirilmesi,
- Bireyin tolere edebildiği uygun diş fırçası ve ağız bakım araçlarının seçilmesi,
- Fırçalama sırasında bireyin güvenli ve rahat bir pozisyonda bulunması,
- Ağız içerisinde yeni gelişen şişlik, kanama, yara, renk değişikliği veya diş kırığı gibi durumların izlenmesi,
- Beslenme ve kullanılan ilaçlarla ilgili bilgilerin diş hekimiyle paylaşılması
ağız ve diş sağlığının izlenmesine yardımcı olabilir.
Diş Hekimi Değerlendirmesi Ne Zaman Gerekebilir?
Aşağıdaki durumlarda diş hekimi değerlendirmesi gerekebilir:
- Diş veya ağız bölgesinde ağrı,
- Diş eti kanaması veya şişlik,
- Dişte kırılma veya belirgin renk değişikliği,
- Çiğneme sırasında rahatsızlık,
- Ağız içerisinde iyileşmeyen veya tekrarlayan yara,
- Yüz veya çene bölgesinde şişlik,
- Devam eden ağız kokusu,
- Belirgin ağız kuruluğu,
- Protez veya ağız içi apareylere bağlı tahriş,
- Günlük ağız bakımının gerçekleştirilememesi veya ağız bakımı sırasında belirgin güçlük yaşanması.
Muayene sonucunda gerekli görülmesi halinde bireyin genel sağlık durumu ve mevcut tedavileri de dikkate alınarak farklı sağlık meslek mensuplarıyla koordinasyon sağlanabilir.
Özet
Engelli bireylerde ağız ve diş bakımı için tek bir standart yöntem bulunmamaktadır. Bakım planı; bireyin fiziksel ve bilişsel özellikleri, ağız ve diş sağlığı durumu, beslenmesi, kullandığı ilaçlar ve bakım desteği ihtiyacı birlikte değerlendirilerek oluşturulmalıdır.
Düzenli ağız hijyeni, uygun beslenme alışkanlıkları ve bireysel risk durumuna göre gerçekleştirilen diş hekimi değerlendirmeleri ağız ve diş sağlığının korunmasına katkıda bulunabilir.
